Kris Hemmink, project-coördinator en
Barbara de Graaff, project-medewerker

Dit jaar is de verplegingssector begonnen met het project gezond roosteren. De nieuwe methode van roosteren moet meer evenwicht brengen tussen werkdruk en herstel tijdens en na het werk. Over gezond roosteren is veel te doen; enerzijds ziet iedereen het nut er wel van in; anderzijds voelt men zich aan banden gelegd. Tijdens informatiebijeenkomsten in oktober kregen verpleegkundigen de gelegenheid hun vragen te stellen. Hier de negen meest gestelde vragen, beantwoord door de projectedewerkers.

1. Wat zijn de criteria voor gezondheid en welzijn?
De WHAW-methode (werkdruk en herstel bij afwijkende werktijden) gaat uit van de volgende criteria. Het is de bedoeling dat de roosters aan zoveel mogelijk criteria voldoen, en niet alleen aan 1 of 2.

1. Vermindering van het aantal nachtdiensten tot 2 hooguit 3
2. Beperkt aantal gelijksoortige diensten achter elkaar
3. Na iedere nachtdienstperiode minimaal 48 uren vrij
4. Gegarandeerde hersteltijd van tenminste 12 uren per 24 uren
5. Voorwaartse rotatie
6. Niet beginnen met een nachtdienstperiode
7. Vroege dienst niet beginnen voor 07.00 uur
8. Beperking van de lengte van de dienstenreeks
9. Overlap van diensten
10. Zoveel mogelijk besteedbare vrije tijd in de weekeinden
11. Zoveel mogelijk vaste doordeweekse avonden vrij
12. Zoveel mogelijk maaltijden in gezinsverband
13. Zoveel mogelijk regelmatigheid in het rooster (niet te lange duur van de roostercyclus)

2. Wat is er gezond aan voorwaarts roteren en hoe ziet een weekend er dan uit?
Bij voorwaarts roteren begint je volgende dienst steeds op dezelfde tijd of later. Je hebt dus nooit een vroege dienst na een late dienst. Hierdoor ligt tussen de verschillende reeksen diensten altijd vijftien uur rusttijd. Alleen bij de opeenvolging van nachtdienst naar vroege dienst ligt achtenveertig uur rusttijd. Uit onderzoek (niet alleen in de gezondheidszorg) blijkt op deze manier veel minder gezondheidsklachten voorkomen. Een vrij weekend betekent bij gezond roosteren vrij van 18.00 uur vrijdagavond tot 07.30 uur maandagochtend. Een late dienst op vrijdag voor je vrije weekend kan dus niet. Roostermogelijkheden zijn onder andere: drie late diensten op vrijdag, zaterdag en zondag, twee of drie vroege diensten, drie nachtdiensten

3. Waarom mogen er maar maximaal drie nachtdiensten achter elkaar gedraaid worden?
Bij een klein aantal nachtdiensten achter elkaar, blijft ons bioritme voornamelijk 'dag-georiënteerd', Hoe meer nachtdiensten je achter elkaar draait, hoe meer het lichaam zich probeert aan te passen aan de veranderde tijdsindeling. Als je vervolgens vrije dagen hebt, treedt opnieuw een sterke verstoring op en moet het lichaam zich aanpassen, met alle klachten van dien. Veel mensen voelen zich pas op de tweede of derde vrije dag weer goed. Daarom wordt aanbevolen om het aantal aaneengesloten nachtdiensten te beperken tot twee of hooguit drie. Vooral op langere termijn betekent dit een veel minder groot risico voor de gezondheid. Bovendien is de kwaliteit van de vrije dagen veel beter; minder vermoeidheid en vrijwel geen aanpassingsklachten.

4. Krijgt elke verpleegeenheid een eigen rooster of komt er één dienstroostersysteem voor het gehele ziekenhuis?
In overleg met het team worden de nieuwe roosterregels voor de eigen verpleegeenheid opgesteld in het kader van de criteria voor gezondheid en welzijn. Specifieke regels kunnen variëren per verpleegeenheid, maar in grote lijnen is wel de bedoeling dat er meer uniformiteit komt in de roosters. Zo wordt ziekenhuisbreed een keuze gemaakt voor het soort dienstroostersysteem, bijvoorbeeld maandroosters, kwartaalrooster of gedeeltelijk cyclische roosters. Deze keuze hangt af van een aantal organisatorische voorwaarden , zoals een reservepool voor opvang ziekteverzuim, regeling vakantieplanning, verdeling ADV-dagen, gelijkmatige verdeling cursisten.

5. Draai ik altijd het zelfde rooster en met dezelfde collega's?
Dit zou het geval zijn bij een cyclisch rooster. Binnen de gezondheidszorg is zo'n cyclisch rooster vooralsnog niet haalbaar. Je kunt wel gedeeltelijk cyclisch roosteren, bijvoorbeeld alleen de nachtdiensten voor een kwartaal plannen en dat herhalen, of een gedeelte van het personele bestand cyclisch roosteren. De meest voorkomende vorm van roosteren lijkt een kwartaalrooster. Dit betekent dat je elke drie maanden met een nieuw rooster werkt.

6. Is er nog een eigen inbreng mogelijk in het rooster en kunnen calamiteiten opgevangen worden als je rooster al voor drie maanden vastligt?
Het team maakt afspraken met elkaar over het aantal individuele aanvragen; het is wel zo dat dit beperkt wordt. Zo is het ruilen van een dienst mogelijk, zolang de deskundigheid wordt gegarandeerd en het rooster gezond blijft. Er mag dus geen achterwaartse rotatie (vroege dienst na een late dienst) ontstaan. Eventueel wordt de reservepool (verpleegkundigen die worden ingezet als er tekorten ontstaan) ingeschakeld of wordt een compensatie-, vakantiedag of overuren opgenomen. Het ruilen zal echter worden beperkt.

7. Word ik nooit meer teruggeroepen van vrije dagen?
Bij het invoeren van de WHAW-methodiek voor gezond roosteren is een reservepool een voorwaarde. Deze 'poolers' worden ingezet bij kortdurend en langdurend verzuim. Mochten alle poolers ziek zijn en is geen uitleen van andere verpleegeenheden mogelijk, dan is dit overmacht en kan een oproep plaatsvinden. Uiteraard zal ook deze maatregel worden beperkt.

8. Hoe ziet zo'n pool eruit en wat betekent het voor de kwaliteit van de zorg en de vereiste deskundigheid?
Momenteel werkt de stuurgroep gezond roosteren aan het opzetten van een pool voor de eerste pilotafdeling, het verloskamercomplex. Vanwege de noodzakelijke deskundigheid en het kunnen draaien van 'oudste diensten' onderzoeken we of we een reservepool kunnen formeren met medewerkers voor de derde etage, verloskunde en gynaecologie.
Voor het opvangen van langdurig ziekteverzuim wordt onderzocht een pool te formeren uit afgestudeerde HBO-V verpleegkundigen en A-verpleegkundigen. Zij kunnen naar keuze werkervaring opdoen in de pool en na twee jaar een aanstelling voor onbepaalde tijd krijgen. Dit onderzoek is nog in een beginstadium. Zo zal op termijn ook naar de pool-mogelijkheden voor andere VE'n worden gekeken, bijvoorbeeld neonatologie, de IC's, de kinderafdelingen, interne en heelkunde.

9. Hoe ver zijn de pilot-afdelingen en wanneer wordt de methodiek in het hele ziekenhuis ingevoerd?
De eerste pilot op de verloskamers is maart 1997 begonnen. Momenteel worden de ervaringen en de consequenties voor de werkdruk, het rooster en de pool in kaart gebracht. Dit wordt besproken met het team en de vergadering verplegingssector. Hierna wordt het nieuwe dienstrooster ontworpen. De verwachting is dit mei 1998 hier in te voeren en eind 1998 te evalueren. De tweede en derde pilotafdelingen zijn de eerste hulp en oogheelkunde. Zij beginnen achtereenvolgens in december 1997 en januari 1998. Na een jaar wordt de proef geëvalueerd. De conclusies en aanbevelingen worden in een notitie verwerkt en aangeboden aan de vergadering verplegingssector. Deze beslist vervolgens over de verdere invoering van gezond roosteren.

                 © VU medisch centrum          communicatie@VUmc.nl          31-03-2003